Frendskap

Gjennom dei fyrste tiåra etter kong Sigurd sin død liknar innbyrdesstriden mykje ei familiefeide. Dei stridande partane var nære frendar, og i visse høve til og med brør. Nokre år etter at Sigurd var avliden, braut det ut full strid mellom Harald og Magnus. Byrjinga på ein hundre år lang konfliktperiode får i sagaene inga anna forklaring enn at dei to frendane ikkje gjekk særleg godt i hop. Allereie då Harald kom til kong Sigurd i slutten av 1120-åra, oppstod det gnissingar mellom Harald og Magnus. Sagalitteraturen framstiller uvenskapen som ei rivalisering mellom dei to frendane, der kong Sigurd til ein viss grad tok parti med bror sin mot sonen Magnus. Innbyrdesstriden hadde altså utgangspunkt i ein konflikt mellom nære frendar. Betydde dette at slektskapsbanda var viktige for partidanninga i denne fasen av striden?
Mellom kongsfrendane var det få personar å søkje støtte hos. I byrjinga av 1130-åra fanst det tre etterkomarar av Magnus Berrføtt som framleis var i live.[140] Desse tre var Magnus, Harald og Sigurd Slembe. Alle desse var involverte i striden, med Magnus og Sigurd på ei side mot Harald på den andre. Utsiktene til å få støtte frå mannlege frendar på farssida var dermed minimal. Det var heilt enkelt ikkje mannlege kongsfrendar å søkje støtte hos, dersom ein då ikkje slo seg saman slik Magnus og Sigurd gjorde. Det same ser vi i striden mellom Haraldssønene. Kongsfrendane var anten involverte i striden som tronkrevjarar, eller allereie falne i kamp. Dette tyder likevel ikkje at frendar ikkje deltok i striden. Slektskapssystemet var som tidlegare nemnt bilateralt, og kongsfrendane utgjorde berre den eine delen av frendegruppa til det enkelte kongsemnet. Dei øvrige, som i denne fasen var morsfrendar, kan ha utgjort ei aktiv gruppe i dei enkelte partia.[141]

[1]

Vi finn fleire morsfrendar mellom tilhengarane til dei ulike kongsemna. Mor til Magnus Sigurdsson var Borghild Olavsdotter, ei av frillene til kong Sigurd Jorsalfar. Mellom dei namngjevne mennene til Magnus finn vi ein som heiter Håkon Fauk, som var morbror til Magnus. [142] Håkon var den einaste i krinsen kring Magnus som var ein frende av kongen. Harald Gille fekk god støtte hos bror sin Kristrød. Dei var sammødre brør, og mykje tyder på at Kristrød anten fylgde med Harald då han kom frå Irland fyrste gongen, eller slo lag med Harald med det fyrste etter at han var komen her til landet.[143] Kristrød hadde truleg ein sentral plass i krinsen kring Harald. I den fyrste samanstøyten mellom Harald og Magnus var det Kristrød som førte ein del av hæren til Harald.[144]
Av mennene til Sigurd Slembe var det ingen som var i slekt med Sigurd korkje på farssida eller morssida. Øystein Haraldsson, som var son til Bjadok, ei kvinne frå Skottland, ser også ut til å ha greidd seg utan støtte frå frendar, sjølv om ein del av mennene hans utvilsamt hadde tilknyting til vesterhavsøyene. Sigurd Haraldsson var son til Tora, ei dotter til Guttorm Gråbarde, som var ein rik bonde på Opplanda. Sagaene nemner ikkje at Guttorm eller sønene hans tok del i striden på Sigurd si side, og heller ingen andre morsfrendar er nemnde som Sigurd sine allierte. Vi høyrer derimot at Sigurd sine to morbrør, Andres og Einar, var involverte i eit overfall på ein prest som skulle ha vanæra syster deira.[145] Hendinga utgjer ei av fleire segner som skildrar ulike mirakel som den heilage kong Olav skal ha utført, og er truleg ikkje meint som ei utgreiing om Sigurd sine frendskapsrelasjonar. Merksemda kring slektskapen viser likevel at både Guttorm og sønene hans var kjende personar og utgjorde ein del av det politiske biletet i denne tida. Vi kan difor rekne det som sannsynleg at Guttorm og sønene hans har delteke på Sigurd si side i striden mellom han og brørne Øystein og Inge.
Ingrid Ragnvaldsdotter var mor til Inge, son til Harald Gille. Ingrid var dotter til Ragnvald Ingesson.[146] Hos Inge finn vi Orm kongsbror, ein annan son til Ingrid, som ho hadde saman med Ivar Sneis.¹⁴⁷ Orm var ein viktig støttespelar for kong Inge. Sagaen omtalar han som ein stor hovding, og han deltok i striden som hærførar for Inge. Han vart mellom anna sett til å føre hæren i staden for kong Inge i 1161, og vann stor heider for det.[148]
I det heile ser det ut til partileiarane har nytta seg av frendskapsrelasjonar så langt det var mogeleg. Dette ser vi helst gjennom innverknaden av morsfrendar i dei ulike grupperingane. Dette talet er heller ikkje stort, truleg av praktiske årsaker. Fleire av kongsemna kom til Noreg frå utlandet, og dette må ha hatt ein innverknad på graden av støtte frå morsfrendar. Resultatet understrekar nytteverdien av å la frendegruppene vere målestokk for slektskap og ikkje ætt. Dei stridande grupperte seg i frendegrupper rundt kongsemner som alle tilhøyrde den same ætta.
Kongsfrendane var i denne fasen involverte i innbyrdes strid. Rivaliseringa overskyggjer det som eventuelt måtte finnast av samhald mellom frendane. Dette ser vi m.a. av konflikten mellom Harald og Magnus. I slaget utanfor Bergen i 1135 vart Magnus teken til fange av Harald. Etter ei rådlegging vart Harald og mennene hans samde om "å avsette Magnus, så han ikke kunne reknes for konge fra da av"[149] Dette innebar at Magnus vart blinda, gjelda og fekk hogge av ein fot.
Like eins ser vi at då Sigurd Slembe kom til Noreg og oppsøkte bror sin Harald vart det eit svært ublidt møte. Sigurd fortalde kongen kven han var, og bad Harald om å godkjenne frendskapen mellom dei. Harald ville tale med mennene sine før han avgjorde noko. Etter rådlegging om dette vart dei einige om å reise dødsak mot Sigurd for drapet på Torkjell Fostre, som hadde vore med Harald frå Irland, og som var ein god ven av han. Sigurd vart ført bort, men greidde å rømme.[150]
Sigurd Slembe hemna seg på Harald ved eit seinare høve. Sigurd gjorde avtalar i løynd med ein del av mennene til Harald som hadde vore hos Magnus tidlegare, men som no var "i stort vennskap med kong Harald". Saman la dei opp råd for korleis dei skulle drepe kongen. Dei lurte Harald til å røpe kvar han skulle sove om natta. Same natt tok Sigurd og mennene hans seg inn i bygarden der Harald låg og sov med frilla si, og der drap dei han.[151]
Striden mellom Haraldssønene enda også med drap. Inge og mennene hans gjorde åtak på Sigurd i 1155, og då Sigurd såg at motstanden vart for stor bad han Inge om grid. I fylgje Heimskringla resulterte dette berre i at han vart "hogd ned".[152]
Den brutale framferda mot eigne slektningar, som sagalitteraturen vitnar om i innbyrdesstriden, er blitt sett på som eit uttrykk for "de grusomme Skikke" som herska i mellomaldersamfunnet.[153] Er desse hendingane representative for den generelle haldninga til frendskapen i politisk samanhang? Skamfaringa av Magnus, som etter dette fekk tilnamnet "Blinde", må tolkast nettopp på bakgrunn av haldningar til frendskapen. Frendemord vart sett på som eit grovt brot på alle rettslege og etiske reglar. Harald kunne ha drepe bror sin, og dermed vorte kvitt rivalen sin for godt. Når han likevel sparte livet til Magnus var dette fordi han var frenden hans, og Harald ville sett seg sjølv i eit svært dårleg lys om han drap bror sin. Samstundes ville eit brødremord ha svekt trua på at Harald faktisk var den han gav seg ut for. Dette fekk Sigurd Slembe merke då det lukkast han å ta livet av Harald Gille. Sigurd vart hardt lasta for drapet, og i ein tale til bergensmennene etterpå møtte Sigurd stor motbør:
Så stod Sigurd opp og talte til dem som stod på kongsbrygga, og han lyste drapet på kong Harald på seg, og bad at de skulle ta imot han og ta ham til konge, slik som hans byrd gav ham rett til. Da samlet det seg mange menn fra kongsgården der på bryggene, og alle svarte som med en munn at det skulle aldri hende at de gav seg under den mann som hadde myrdet sin bror. "Men om han ikke var din bror, da har du ingen rett til å være konge."[154]
Dette sette Sigurd i ei knipe. Skulle han krevje kongsnamn som Magnus Berrføtt sin son, og såleis seie seg skuldig i brødremord, eller skulle han gje avkall på slektskapen og dermed også utsiktene til å få kongsnamn? Sigurd valde den lettaste utvegen. Han siglde der i frå. Dette viser at drap på frendar vart sett på som eit alvorleg brotsverk, og dette var særskilt viktig for kongsemna som var avhengig av omdømet sitt for å trekkje til seg allierte.
Det same ser vi av striden mellom Haraldssønene. Heimskringla hevdar at Sigurd vart hoggen ned då han bad bror sin Inge om grid. Fagrskinna derimot hevdar at Inge ikkje høyrde Sigurd sin bøn om grid i all larmen under striden, og at dette var grunnen til at Sigurd miste livet. Inge sjølv kunne ikkje lastast for drapet på bror sin, for "det har dei fleste menn fortalt, slik som Einar Skulesson, at ikkje skjedde dette etter råd frå kong Inge".[155] Deretter følgjer Einar sitt kvad om hendinga som underbyggjer denne påstanden.[156] Fagrskinna si poengtering av at Inge var uskuldig, og vektleggjinga av Einar Skulesson sitt skaldevers, som forøvrig vantar i Heimskringla, peikar mot at det var viktig at Inge ikkje vart skulda for drapet på bror sin.
Innbyrdesstriden kan hevdast å representere ein unntakstilstand som gav rom for å tøye grensene for framferd mot frendar, men dette tyder ikkje at desse haldningane var generelt aksepterte under andre omstende, eller jamvel i andre frendegrupper. Rivaliseringa mellom kongsemna skugga for haldningar til slektskap og band mellom frendar som mykje truleg var til stades elles i det norrøne samfunnet. Dette skulle opne for at frendskapen kunne ha større partidannande verknader utanfor kongsemna sine frendegrupper. Kunne slektskapband mellom personar utanfor frendegruppene til kongsemna ha større innverknad på partidanninga?
På bakgrunn av opplysningane i kjeldematerialet ser vi at det ikkje var uvanleg at fleire frendar tilhøyrde det same partiet. Harald Gille fekk mykje støtte av Ragnvald orknøyjarl, og Orkneyinga saga nemner mellom annan at Ragnvald var den beste støtte for Harald under heile striden med Magnus, og at dei to kjempa saman i slaget ved Fyrileiv.[157] Med Harald i dette slaget var også Salmund Håkonsson frå Aust-Agder. Han og Ragnvald var syskenborn. På kong Øystein Haraldsson sitt parti finn vi Hallkjell Huk og dei to sønene hans, Jon Hallkjellsson og Simon Skalp.[158] Hallkjell var lendmann på Sunnmøre. Saman med kong Sigurd Haraldsson finn vi fosterfar hans, Såda-Gyrd Bårdsson,[159] og son hans Fillippus Gyrdsson.[160] Også svigerson til Såda-Gyrd, Jon Kada,[161] er å finne mellom Sigurd sine menn. Like eins ser vi at begge Reins-brørne, Guttorm Åsolvsson og Ottar Balle, stod på Sigurd si side i striden.[162]
I den indre krinsen omkring kong Inge Haraldsson var det fosterfaren Åmunde Gyrdsson d.e.[163] som dominerte med sine næraste frendar og mågar. Sonen Gyrd Åmundesson og son hans igjen, Åmunde Gyrdsson d.y.,[164] var begge hos Inge. Gyrd Åmundesson var dessutan gift med systera til Gregorius Dagsson,[165] som saman med broren Vatnorm var ein av Inge sine fremste hjelpesmenn. Ein annan av Gregorius sine mågar, Halldor Brynjolvsson, var også ein av Inge sine allierte, saman med nivøen Nikolas Skjaldvorsson.[166] Vi finn dessutan fleire som var i slekt med ein annan mellom Inge sine fremste allierte, Erling Skakke.
I sum er det mykje som tyder på at frendskapen var viktig for å rekruttere nye medlemmer frå aristokratiet. Dei mest sentrale personane omkring kongsemna var tydeleg i stand til å gjere det mogeleg for sine eigne frendar å skaffe seg ein viktig posisjon i kongen si hird. Det er slik vi må forstå det når Fagrskinna hevdar at Erling Skakke "lyfte opp" sine eigne frendar.[167] Sagaen fortel at frendane naut godt av dette ved at Erling gav dei jordeigedommar.[168] Ein må gå ut frå at slektskap til mektige personar i aristokratiet kunne vere eit viktig springbrett til politisk suksess og gjerne også økonomisk og sosial framgang.
Gav slektskapen dermed også grunnlag for stabile grupperingar ved å knyte medlemmene saman? Partilojaliteten i denne perioden er langt frå dominerande. Sagaene gjev fleire døme på at personar skifte side i striden, og nokre av eksempla viser frendar som stod på motsett side. Hallkjell Huk var med Harald på si fyrste ferd til Noreg i 1124, og var ein fast tilhengar av Harald i regjeringstida hans. Under Haraldssønene finn vi ikkje berre Hallkjell, men også dei to sønene hans, Simon Skalp og Jon. Sagaene opplyser at mange menn som tidlegare hadde vore med i flokken kring Sigurd og Øystein gjekk over til Inge etter Sigurd sitt fall i 1155.¹⁶⁹ Mellom desse overløparane var begge sønene til Hallkjell. Hallkjell sjølv vart verande hos Øystein.[170] I 1159 herja Håkon Herdebreid og mennene hans på mørekysten medan dei siglde sørover mot Viken. Jon Hallkjellsson samla då ein bondehær og gjekk til åtak mot Håkon. Til dette kommenterer Heimskringla at "Hallkjell , far hans, kom ikkje og møtte han, som dei hadde avtala".[171] Dette kan tyde på at Hallkjell vart rekna som Håkon sin allierte, eller i alle fall utgjorde ei svært upåliteleg støtte for Inge. Her høver det å nemne at i den følgjande perioden av innbyrdesstriden skifte Jon side fleire gonger. Sverres saga fortel at Sverre gav Jon og dei to sønene hans Ragnvald og Hallkjell grid i Bergen i 1183. Dette var ikkje fyrste gongen dei hadde fått grid hos Sverre: "to gonger, sa han, hadde dei svore han eid og ikkje halde nokon gong. Dei svor no like radt tredje gongen, og noko etterpå for dei aust til kong Magnus".¹⁷² Hallkjell Huk og sønene er eit døme på at slektskapen ikkje gav garantiar for partilojalitet, men at andre interesser kunne overstyre samhaldet mellom frendar.
Samlande viser dette at slektskapsrelasjonar var viktige som partidannande faktorar i innbyrdesstriden ved at kongsemna knytte til seg sine eigne slektningar, i denne fasen fyrst og fremst morsfrendar, og ved at stormenn, som til dømes Erling Skakke, kunne bidra med støtte til kongsemnet ved hjelp av sine frendegrupper. For desse gav frendskapen høve til økonomisk og sosial framgang. Det er derimot ikkje sagt at slektskap gav grunnlag for partilojalitet. Frendar kunne stå på kvar si side i striden.

Jmf. vedlegg fig. 1.
[141] For bruken av omgrepa kongsfrende, morsfrende og farsfrende jmf. kap. 2 s.[.
142] Msk 401, Hkr 560, Hkr: NKS 250, 270-271.
[143] Munch 1943, 6: 154-155 hevdar at det mest sannsynlega var at Kristrød kom til Harald etter at han var vorten konge, altså etter 1130. Hkr nemner Kristrød som den fyrste mellom Harald sine allierte i 1134, Hkr: NKS 266. Dette kan tyde på at Kristrød fulgte med Harald til Noreg i slutten av 1120-åra, og hadde rukke å skaffe seg eit namn då striden mellom Harald og Magnus braut ut.
[144] Hkr: NKS 266-267.
[145] Hkr 587-589, Hkr: NKS 301-303.
[146] Ragnvald var son til svenskekongen Inge Steinkjellsson. jmf. vedlegg fig. 3.
¹⁴⁷ For meir utfyllande om dronning Ingrid sine ekteskap og born jmf. vedlegg fig. 3.
[148] Hkr 608-610, Hkr: NKS 322-324.
[149] Hkr 560, Hkr: NKS 271.
[150] Hkr 567-568, Hkr: NKS 279-280.
[151] Msk 412-413, Fsk 344-345, Hkr 568-569, Hkr: NKS 280-281.
[152] Hkr 592, Hkr: NKS 306.
[153] Munch 1943, 6: 201.
[154] Hkr 569, Hkr: NKS 281, sjå også Fsk 345, Msk 413.
[155] Fsk 354: "enn þat hava flestir menn firir satt at þat hafe ennge hans rað veret sva sem vattar Æinar Scula sun."
[156] Finnur Jónsson 1973: 448 (Ingedrápa).
[157] Os 92-101.
[158] Hkr: NKS 307-308.
[159] Hkr: NKS 283-299.
[160] Hkr: NKS 276, 307, 332.
[161] Hkr: NKS 289-292.
[162] Hkr: NKS 283.
[163] Hkr: NKS 283-320.
[164] Hkr: NKS 320.
[165] Jmf. vedlegg fig. 12.
[166] Hkr: NKS 315-354.
[167] "hof upp", Fsk 364.
[168] Fsk 364.
¹⁶⁹ Hkr 593, Hkr: NKS 308, Fsk 356, Msk 460.
[170] Msk 461, Hkr 594, Hkr: NKS 308.
[171] Hkr 598, Hkr: NKS 312.
¹⁷² Ská 102, Svs: NKS 120.